सहमतिपछि हर्मुज जलमार्ग पुनः खोल्न सकिने

काठमाडौं — अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग सम्पन्न पहिलो चरणको वार्तापछि स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः पूर्णरूपमा खोल्न सम्बन्धमा छलफल भइरहेको बताएका छन्। ट्रम्पले उक्त छलफलको अर्को चरण इरानको आणविक कार्यक्रमलाई निःशस्त्रीकरण गर्ने विषयमा केन्द्रित हुने बताए, र वाशिङ्टनको उद्देश्य तेहरानको आणविक क्षमतालाई अन्त्य गर्नु नै रहेको ठोकुवा गरे। स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वव्यापी व्यापार र तेल आपूर्तिका लागि महत्त्वपूर्ण मार्ग मानिन्छ। यस मार्गबाट दैनिक रूपमा ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल र पेट्रोलियम पदार्थहरू समुद्री मार्गबाट ओहोरदोहोर हुन्छन्, र यहाँ उत्पन्न कुनै अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा तत्काल असर पार्न सक्छ। ट्रम्पको घोषणा आउँनासाथ वैश्विक तेल बजारमा भावमूल्य माथीतिर गएको छ भने बन्दरगाह र शिपिङ कम्पनीहरूमा पनि सङ्केतात्मक हलचल देखिएको छ। सेन्ट्रल नीतिका रूपमा, अमेरिकी प्रशासनले हर्मुजमा विस्तृत सुरक्षा संयन्त्र, अमेरिकी तथा साझेदार देशहरूको समुद्री निगरानी र सम्भावित संयुक्त अभियानहरूको विकल्पहरू दौलतमा राखिरहेको बताइएको छ। एक वरिष्ठ अमेरिकी प्रशासनिक अधिकारीले नाम उठाउनु नचाहने शर्तमा भने कि "सुरक्षा सुनिश्चित भए मात्र व्यापार पूर्ववत् सञ्चालनमा आउँछ र त्यसका लागि कूटनीतिक तथा सैन्य विकल्पहरू दुवैमा तयारी छ।" तेहरानको प्रतिक्रिया मिश्रित देखियो। ईरानी सरकारका केही अधिकारीहरूले वार्ता आवश्यक भए स्वागतयोग्य रहेको तर आफूले राष्ट्रिय सुरक्षाको हकमा कठोर अडान नछाड्ने आशय व्यक्त गरेका छन्। तेहरानले आफ्ना परमाणु गतिविधि अन्तर्राष्ट्रिय निगरानी र सम्झौताका दायरामा राख्ने विषयमा छलफल आवश्यक हुने बताएको छ र तस्विर्नै आंशिक रूपमा अनुकूलता जनाएको छ। त्यस्तै, इरानी सरकारभित्रको कडा समूहले पनि रक्षात्मक र राष्ट्रिय स्वाभिमान सम्बन्धी तर्कहरू उठाइरहेको छ। गल्फका अन्य राज्यहरू, विशेष गरी साउदी अरब, युएई र कतारले पनि यो विषयलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। ती देशहरूले क्षेत्रीय सुरक्षा र आर्थिक स्थायित्वका लागि समन्वय आवश्यक रहेको बताउँदै आएकोले संयुक्त प्रयासले तनाव घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्लेषकहरूको मत छ। एक गल्फ राजनयिकले भने, "हर्मुजमा स्थिरता नै हाम्रो प्राथमिकता हो — त्यसका लागि राजनीतिक संवाद र सैन्य मुल्याङ्कन दुवै आवश्यक छन्।" अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार समूह र समुद्री ढुवानी कम्पनीहरूले पनि तत्काल प्रभावको चिन्ता देखाएका छन्। धेरै कम्पनीहरूले वैकल्पिक मार्ग र बीमा लागत बढ्ने सम्भाव्यतालाई मध्यनजर गर्दै आपूर्ति श्रृंखलामा समायोजन गर्ने तयारी थालेका छन्। अर्थशास्त्रीहरूले भने कि यदि हर्मुजमा पूर्णरूपमा खुल्ने सुनिश्चितता आउँछ भने दीर्घकालीनमा तेल आपूर्तामा सहजता फर्किन सक्ने र बजारमा स्थिरता आउने सम्भावना रहेको बताएका छन्। विशेषज्ञहरूले आगामी वार्तालाई दुई चरणीय र नापतौलयुक्त प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। पहिलो चरणमा अवरोध हटाउने र नाउ-गमनको सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित गर्ने उपायहरू तथा दोस्रो चरणमा इरानको आणविक कार्यक्रमको दिगो समाधान र निगरानी व्यवस्था समावेश हुने सम्भावना उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, दुई पक्षबीच भरोसा पुनर्निर्माण गर्ने काम सजिलो नहुने र त्यो प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रीय राजनीति र भित्री राजनीतिक दबाबले बाधित हुन सक्ने वक्तव्यहरू आएका छन्। अन्ततः हर्मुज मार्गको अवस्था विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र क्षेत्रीय सुरक्षाका लागि संवेदनशील विषय भएकोले आगामी हप्ताहरूमा हुने कूटनीतिक गतिविधि, वार्ताको तालिका र सहभागी राष्ट्रहरूको सहकार्यता नै निर्णायक हुने विश्वास गरिएको छ। वार्ता सकारात्मक परिणामतर्फ गए यदि सुरक्षित ढंगले सम्पादन हुन सके, भने समुद्री व्यापारमा सहजता र ऊर्जा बजारमा स्थिरता फर्काउन मद्दत पुग्ने अपेक्षा छ।