देवदारको रुख ढलेपछि...

कर्णाली — जुम्लाको तिला गाउँपालिका–३ लुम्सेरामा रहेको एक विशाल देवदारको रुख ढलेपछि स्थानीयवासी आत्तिएका छन्। सयौँ वर्षदेखिको आस्था, छाया र गाउँलेहरूको सांस्कृतिक पहिचान मानिएको उक्त रुख आइतबार बिहान करिब स्थानीय समय अनुसार तेज हावापट्टी र भिटेको माटोको संयोजनका कारण भाँचिएर झरेको वडा अध्यक्ष र स्थानियवासीले बताएका छन्। स्थानीय वृद्ध हरिबहादुर विश्वकर्माले भने, "हाम्रै पुर्खाले हेरेर पलाएका, जन्मोकालबाटै छायाँमा बसेर बुढेसकाल ती रुखबाटै गुजो पुगेको छ। आज त्यो ढलेपछि हाम्रो मनमा खालीपन आयो।" अर्का बासिन्दा सीता रोकाया पनि भने, "हामीलाई त्यो रुखले शीतलता र सुरक्षा दियो। हाटबजार जाँदा विश्राम गर्दा र घरका गोठनजिक छायाले जोगाउने काम गर्थ्यो।" स्थानीयले त्यो देवदारलाई गाउँको प्राकृतिक धरोहर मात्र नभएर जनजातीय र धार्मिक समारोहसमेत जोडिएको स्थल भएको बताउँछन्। वडाध्यक्ष दावा पुनले बताएअनुसार, "विगत धेरै पुस्तादेखि मानिसहरूले त्यो स्थानमा धार्मिक अनुष्ठान र सामुदायिक भेटघाट गरेका छन्। रुख ढलेपछि गाउँलेको सांगीतिक, सांस्कृतिक तथा आत्मिक सम्बन्धमा ठूलो क्षति पुगेको महसुस भइरहेको छ।" प्रारम्भिक निरीक्षणबाट रुख ढल्नुको कारणमा जरा कमजोर हुनु, माटोको भूक्षय र पछिल्लो केही दिनको वर्षा तथा तीव्र हवाका कारण भएको अनुमान गरिएको छ। ग्रामीण विकास तथा वनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हाल्ने स्थानीय निकायले घटनास्थलमा जाँच टोली परिचालन गरी रुखको अवस्थाबारे विस्तृत रिपोर्ट तयार गर्ने तयारी गरेको छ। वन कार्यालयले पनि क्षतिग्रस्त भागको संरक्षण र सम्भावित रोग/कीराले असर गरेको छ कि भनी परीक्षण गर्ने जनाएको छ। स्थानीयवासीहरू र अधिकारहरूले रुख ढलेपछिको अवस्था शान्तिपूर्ण तरिकाले व्यवस्थापन गर्न माग गरेका छन्। बहुसंख्यकले रुखको खोकेको भाग काटेर इन्धन वा व्यवसायिक रूपमा प्रयोग नगरिनुपर्ने, त्यसको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्वलाई ध्यानमा राखेर संरक्षणात्मक कदम चाल्नुपर्ने अनुरोध गरेका छन्। केहीले रुखको ठूला खण्डलाई सुरक्षित गरेर सामुदायिक स्मारक वा खुल्ला संग्रहालयको रूपमा प्रयोग गर्ने सुझाव पनि दिएका छन्। गाउँलेका अनुसार, रुख ढलेपछि यहाँबाट आउने पर्यटक र ती स्थानमा हुने धार्मिक अनुष्ठानमा पनि प्रभाव पर्ने सम्भावना छ। "हामीले ऐतिहासिक रेखालाई जोगाउन तत्काल कार्यक्रम चलाउनुपर्छ — नयाँ देवदार रोप्ने, जग्गा संरक्षण गर्ने र स्थानीयस्तरमै वृक्षरक्षा अभियान सञ्चालन गर्ने," वन विभागका प्रतिनिधि शम्भु खत्रीले भने। वर्तमानमा समुदायले सामूहिक रूपमा रुखको खुट्टामा बसेकी स-साना जीवजन्तु र माटोको संरक्षणमा प्राथमिकता दिइरहेका छन्। साथै, वृद्धहरूले परम्परागत कथा, पूजा विधि र रुखसँग जोडिएका स्मरणहरुलाई अभिलेखमा राख्ने रेकर्ड तयार गर्ने काम शुरु गरिसकेका छन् ताकि भविष्यका पुस्तालाई त्यो सम्बन्ध बोकेर जान सकियोस्। स्थानीयबासीहरूमा गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रभाव परेको छ भने सरकार तथा गैरसरकारी निकायहरूमार्फत छिट्टै पुनरुद्घार र संरक्षणका पहल अगाडि बढ्ने आशा उनीहरू राखेका छन्। रुख ढल्नुले प्राकृतिक र सांस्कृतिक धरोहर बचाउको महत्त्व पुनः浮ल्यो गरेको वडाका नागरिकहरू बताउँछन्; अबको प्रश्न भनेको त्यो पहिचानलाई कसरी थप संरक्षण र स्थानान्तरण गर्ने हो।