विप‍द‍्मा कुकुरको साथ : नेपालमा परिचालन र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास

विपद्मा कुकुरसँगको आशा: नेपालको उद्धार क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासले खोजी-कार्यलाई गतिशील बनाएको छु काठमाडौं-रसुवा, नुवाकोट—गत हप्ता देशभर एकसूत्रमा पर्दापक्लिएका विनाशकारी बाढी र पहिरोले हजारौं मानिसहरूलाई त्रस्त पारिदिएपछि, सिर्जित मानवीय आ bohमखण्डमा तालिमप्राप्त उद्धार कुकुर (सर्च एन्ड रेस्क्यू डग) प्रयोगमा ठूलो परिवर्तन आयो। आफ्नो गन्ध पहिचान र छिटो प्रतिक्रिया दिने कुकुरहरूले रसुवा तथा नुवाकोटका खतरा-युक्त क्षेत्रमा थुपरेको लेदो, ढुंगा र भग्नावशेषभित्र हराएको मानिसहरूको खोजीमा निर्णायक भूमिका निभाएका छन्। उद्धार क्षेत्रका अधिकारीहरूले बताइयो कि बाढी-पहिरोले सिर्जनाको त्रास र पत्यारघातमा रहेका परिजनोंका आँखामा आँसुको साथ “कुकुरहरूले साँचै न्यानो संकेत दिन्छन्” भनेर विश्वास दिनुभएको छ। नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, स्थानीय राहत संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय भु-उद्धार टोलीहरूको संयुक्त प्रयासले अहिले कुना-का-केरा छाँट्दै रहेका अन्धकारमा पनि आशाको किरण प्रवाह गरेको छ। तीन जिल्लामा चलाइएको अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास रसुवा, नुवाकोटलगायत प्रभावित क्षेत्रहरूमा अहिले सर्च एन्ड रेस्क्यू डगको टोलीहरूले अवरोध र गतिशील खतरा भएकै ठाउँमा प्रवेश गरी मान्छे सबैभएको गन्ध र छोटो ध्वनिक संकेतहरू हेरिरहेका छन्। स्थानीय प्रशासनले बताउनुभयो कि सुरक्षा दलहरूले डोग-ट्रेलिंग, क्षेत्रीय बायलजिकल संकेत, र सञ्‍चारिक मार्गदर्शन सिक्ने क्रममा धेरै ठाउमा सफलता पाए छन्। यस्तो समयमा अन्तर्राष्ट्रिय सँगठनहरूसँगको सहकार्यले नयाँ प्रविधि र खोजी-रणनीतिका अभ्यासहरू नेपालमा स्थापित गराएको छ। युवा उद्धारक कुकुर र उसका प्रशिक्षक हरफहर कांग्रेस-स्तरमा आयोजित एकेडेमी-स्तरका प्रशिक्षण कार्यक्रमले तालिमप्राप्त डगहरूलाई सन्‍धारणा, लम्बा दूरी खोजी, र भग्नावशेषभित्र मानिसको गन्ध पत्ता लगाउने क्षमता वृद्धि गर्न मद्दत पुर्‍याएको बताइन्छ। प्रशिक्षणमा समावेश गरिएको क्रिटिकल-एसेस (live scent trails), कम आवाजमा संकेत दिने कला, र संरक्षित ठाउमा सञ्चार सिग्नलहरूको अनुकरणले डगहरूलाई ठोस आत्मविश्वास प्रदान गरेको बताइएको छ। “कुकुरहरूले गम्भीर परिस्थितिमा पनि शान्त रहन सक्छन्,” नेपाली सेना रेस्क्यू इकाईका सह-सेनानी अमृत शाहले भने, “उहाँहरूले मानिसको गन्ध पत्ता लगाउँदा मानिसहरू सुरक्षित निकास पाउन सक्छन्। हाम्रो टोलीहरूले ककरो पनि जोखिममा नपरिकन, डगढ़ोडमा उनीहरूको सन्तुलन र काम गर्ने तरिका सिकेका छन्।” स्थानीय नागरिकहरूले पनि उद्धारमा कुकुरहरूको भूमिका देख्दै राहत पाएको बताउँछन्। गाउँपालिका प्रतिनिधि ज्ञानेन्द्र अधिकारीले भने, “यस वर्षको बाढीले हाम्रो गाउँका धेरै परिवार छोयो। तर अब कुकुरहरू सँगसँगै हाम्रो टोलीहरूलाई सही ठाँउमा पुगेर लग्ने संकेत देरहेको छ। धेरै प्रभावितहरूको खोजीमा यो निकै ठूलो सहयोग हो।” चुनौतीहरू र साझा योजना यो विरलै उठेको सहयोग-यात्रामा केही चुनौतीहरू अझै बाकी छन्। न्यून तापक्रम, लामो भग्नावशेषभित्रको अडचण, पानी र फोहोरमा डगहरूको काम गराउनुपर्ने बाध्यता, साथै मौसम परिवर्तनले खोजी-कार्यलाई अप्रत्याशित रुपमा अवरोध बनाउने गरेको छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूले यस्तो परिस्थितिमा पनि कसरी डगहरूलाई सुरक्षित अवस्थामा राख्ने, कसरी मानव-डग युनिटहरूको समन्वय गर्ने, र कसरी तपे-खोजहरूलाई क्रमबद्ध सुनियमन गर्ने पाठ सिकाएको छ। आफ्नो भूमिकामा सरकार र सहयोगी संस्थाहरूले पहिलो चरणमा डगहरूको ठाँउ-ठाउँमा प्रयोग, आवश्यक उपकरणहरू, र अस्थायी मानवीय आश्रय व्यवस्थापनमा जोड दिएका छन्। अर्को चरणमा, नेपाली चरण-पत्रिकामा “डग-केन्द्र” निर्माण गर्ने निर्णय भएको बताइएको छ, जसले निम्न क्षेत्रमा पुनः उद्धार-शक्ति वृद्धि गर्ने अपेक्षा राखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको प्रभाव खोजी-प्रविधि, मनोविज्ञानिक तैयारी, र सामान्य खोजी-रणनीतिमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगले नेपालमा उद्धार-परिचालनलाई नयाँ ढंगले चलायमान बनाएको छ। विभिन्न देशबाट आएको प्रशिक्षकहरू नेपाली टोलीसँग मिलेर कुकुरहरूको सामाजिक-उद्धार-आचरण, दल-कार्यमा सहयोग, र मानव-सम्पर्क व्यवस्थापनमा तालिम प्रदान गरेका छन्। “हाम्रो प्रमुख लक्ष्य छ— हराइरहेका मानिसहरूलाई छिटो पत्ता लगाईन र उहाँहरूलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने,” अन्तर्राष्ट्रीय टीमका प्रशिक्षक मिया हार्बर्टले भने। उनले नेपाली टोलीसँग गरेको सहकार्यमा, कुकुरहरूले भग्नावशेषभित्र रहेका सम्भावित स्थानहरूमा सही संकेतहरू देखाईरहेको बताउनुभयो। आफ्नै क्षेत्रका जन-समुदायमा परिवर्तन घटनाक्रमले स्थानीय समुदायमा सुरक्षा-चेतना वृद्धि गरेको छ। आफ्नो गाउँमा उद्धार-कार्य राम्रोसँग सञ्चालन भएको देख्न पाउँदा नागरिकहरू राहत महशूस गर्छन्। नयाँ राहत केन्द्रहरू, स्वच्छ पानी र खानाको व्यवस्था, र चोट–पिडितहरूको लागि स्थिर आश्रय स्थलहरू निर्माण भइरहेको छ। यस्तो गतिविधिले मानिसहरूलाई डर कम गरेर पुनर्निर्माण प्रक्रिया सुरु गर्न प्रोत्साहित गरेको छ। ऊर्जावान् उद्धार-डगहरूले देखाएको प्रभावले भविष्यमा पनि नेपालमा कुकुर-उद्धार क्षमता अझ सुदृढ हुने अपेक्षा राखिएको छ। सरकारले पुनः बाढी-प्रभावित क्षेत्रहरूमा सुरक्षा-स्थापनाको साथ डग-टیمहरूको सुदृढीकरणमा विशेष प्राथमिकता दिने संकेत गरेको छ। साथै, थप प्रशिक्षण केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीहरूलाई नैतिक, सुरक्षित, र प्रभावकारी तरिकाले चलाउने योजना पनि निर्माण भएको छ। निष्कर्ष विपद्मा उत्पन्न असहायता र जोखिमबीच पनि, उद्धार मा मानवीय सञ्चार र सहयोगको साथ कुकुरहरूको भूमिका नेपालको खोजी-कार्यमा एक महत्वपूर्ण आयाम बनिसकेको छ। रसुवा, नुवाकोट लगायत क्षेत्रहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग समन्वय गरेर चलाएको उद्धार-कार्यले अझ धेरै जति जीवित people पत्ता लगाउने आशा जगाएको छ। भविष्यमा पनि डगहरू र प्रशिक्षकहरूको टोलीले परिणाम दिर्घकालीन बनाउन अपनाउने कड़ा मेहनत जारी रहनेछ, ताकि यस्तो विपद्को बेला जीवन बचाउन यही साझेदारी एक भरोसायोग्य हात हुनसक्दो रहे।