कार्यकर्ताको सम्मान र पार्टीभित्रको लोकतन्त्र

घर–घरमा बैठक, गाउँमा लोकतन्त्र: पार्टीभित्रका असंख्य अनाम कार्यकर्ताको कथा काठमाडौंदेखि सुदूर ग्रामीण इलाकसम्म, राजनीतिक दलहरूको इतिहास प्रायः ठूला नामहरूले भरिएको छ। तर त्यो इतिहास टिकाउने, पवित्र लोकतन्त्रलाई बारम्बार चलायमान राख्ने हजारौं असंख्य हातहरूको कथा प्रायः अन्धकारमा रहन्छ। एक नेपाली गाउँले सामाजिक–राजनीतिक संरचनामा पनि यही असंख्य हातहरूको भूमिका अत्यावश्यक र नदेखिएको रहन्छ। यो समाचारले त्यही अनाम समूहको जीवनलाई केन्द्रित गर्दै बताउँछ कि जसले बैठकलाई घरमा ल्याउँछन्, कठिन समयमा साथीको परिवारलाई सम्हाल्छन्, र निर्वाचन पराजय भएपछि पनि गाउँमा टिके रहन्छन्। घन्टाघर झैं सजिएको एक स्थानीय गाउँमा रहेको पार्टीका स्थानीय इकाइको घर–बैठक अहिले पनि सामान्य देखिन्छ; तर यसको आन्तरिक गम्भीरता र यसको महत्वमा रहने प्रेरणा अपरिचित मानिसहरूको आँखामा स्पष्ट रूपमा हातथप्दै देखिन्छ। यहाँका कार्यकर्ता-परिवारहरूको बीचमा चल्ने संवाद, परिश्रम, र एक–अर्कामा हुने निर्भरता लोकतन्त्रको वास्तविक स्मारक हुन्। लक्षित गाउँको एक सडक–काठे घरे पनि अक्सर फुल्ने चर्चा केन्द्रित बस्तुप्रतिनिधिहरूका लागि यो गाउँ लगभग एक प्रकारको “लोकतन्त्र–शाला” बनेको छ। रातो दीप जलाउने, चियाको गंध फैलने, र बच्चाहरूको आवाजमा पनि बहस र विचार–मंथन चल्ने परम्परा यहाँ सुँगुरजस्तो ठेसिएका छैनन्। पार्टीको नेतृत्वले स्पष्ट बनाएको लोकतन्त्र–प्रक्रिया इन आन्दोलनभित्र यस्तो वातावरण सिर्जना गर्छ जसले सदस्यहरूलाई स्वतन्त्र रुपमा बोलेर विचार राख्न सक्षम बनाउँछ। यहि गाउँका एक वरिष्ठ स्थानीय नेताका अनुसार, “हाम्रो सतहमा यही घरगुडी बैठकहरू लोकतन्त्रको आत्मा हुन्। हामी धेरै वर्षदेखि यही परम्परा चल्दै आएसँ—जहाँ कुनै निर्णयमा बहस खुला हुन्छ, जहाँ हर एक सदस्यमा आवाज heard हुन्छ, र जहाँ असहमतिले पनि सम्मान पाउँछ। यहाँको लोकतन्त्र भनेको ‘मैले भनेँ, तिमीले भन्नु’ होइन, ‘आफ्नो विचार प्रस्तुति, अनि समुदायको भलाइमा सहमति’ हो।” उनको कथनले स्पष्ट गर्दछ कि धेरै वर्षदेखि चल्दै आएको घर–बैठकहरूको संरचना मात्रै किन महत्त्वपूर्ण छ, यसको दोनों–पट्टि रहने मान्यताकै मूल्य किन महत्त्वपूर्ण छ। यस गाउँले इकाइका महिलाहरूले पनि त्यस लोकतन्त्रलाई निरन्तर सजीव राखेका छन्। “मैले पहिलो पटक गाउँमा ‘आयोजन–समिति’मा सहभागिता गर्दा महसुस गरेँ कि यहाँ महिलाहरुको सहभागिता केवल संकेत मात्र होइन, अन्ततः निर्णय प्रक्रियाको मूल भाग हो,” भनी बताउँछन् एक लामो समयदेखि पार्टी–कार्यमा संलग्न हुन थाल्नुभएका रामला शाक्यकी छोरी, सङ्गिनी शर्मा। उनी महिलाहरूले बैठक−स्थलको साज-सज्जामा गरेको योगदान मात्रै होइन, परिवार–सम्भार, बच्चाहरूको निगरानी, र रोगीब्याधिमा साथ दिने कार्यमा निरन्तर सक्रिय रहेको बताउँछन्। “जब गाउँमा कोही सदस्य अस्वस्थ हुन्छन्, वा त्यो परिवार कठिन अवस्थामा पर्छ, हामी यहाँ चुपचाप कदम चाल्न पुग्छौं—यही त लोकतन्त्रको भित्री शक्ति हो,” उनी बताउँछन्। घटित निर्वाचन–पराजय पछि पनि गाउँमा लोकतन्त्र–व्यवस्था टिकाउन असंख्य अनाम साथीहरूको योगदान उल्लेखनीय छ। गत वर्षको स्थानीय निर्वाचनमा पार्टीले कस्लाई कस्ले उम्मेदवारी दिने, के–कसले समर्थन गर्ने, के–कसलाई समन्वय गर्ने जस्ता निर्णयहरू बहस–चीनोमुग्धमा तय गरेको थियो। हिसाब–किताबमा पराजय पाए पनि गाउँका यी कार्यकर्ताहरूले आफ्नो घर–जग्गामा बैठक आह्वान गर्न छड्के परिश्रम भएका छन्—र त्यसैमा आधारित जनसहभागिता, चुनावपछि पनि गाउँलेहरुको एकता, र भविष्यमा आफूहरूले कस्तो ढंगले फेरि उभिनुपर्ने भन्ने कुरामा जोड दिएका छन्। “हाम्रो लोकतन्त्र केबल ballot box सम्म सीमित छैन,” एक युवा सह–कार्यकर्ता नम्रताका साथ बताउँछिन्। “यहाँको घर, हाम्रो बैठक–स्थल, हाम्रा चिया–कफी, अनि हाम्रो गाउँ—यही सबै मिलेर निर्वाचन प्रक्रियालाई मानिस–केन्द्रित बनाउँछन्। हामी बहस गर्छौं, एक अर्कालाई सुध्रााउँछौं, अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—समुदायका लागि सही निर्णयसम्म पुग्ने कोशिश गरिन्छ। पराजय भए पनि गाउँलेले कसरी अघि बढ्ने हो, त्यस बारेमा स्पष्ट योजना बनाइन्छ।” यही प्रक्रिया अझ छोटो रुपमा भन्नुपर्दा, असंख्य अनाम कार्यकर्ताहरूले “पार्टी–लोकतन्त्र” लाई केवल सिद्धान्तमा होइन, जीवन्त वास्तविकतामा लागू राख्ने काम गर्छन्। घर–बैठकले दिने सहज वातावरणमा बहस खुला हुन्छ; जहाँ बहुवादित आवाजहरू एक–अर्कासतहले सुनिन्छन्, विचार–विमर्शले नयाँ दृष्टिकोणहरू उन्नत गर्छन्। यसो गर्दा आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ र पार्टीका सदस्यहरू बीच रहेर पनि एकता कायम रहने आशा बलियो हुन सक्छ। यस गाउँमा गत वर्षको चुनावपछि पनि मानिसहरूले एक अर्कालाई साथ दिए। पराजयले भाँचिएको भौतिक पुरातनतालाइ पुनः एकीकृत गर्न यी अनाम कार्यकर्ताहरूले गाउँका घर–घरमा भेटघाट सञ्चालन गरे, नयाँ सदस्यहरुलाई संगठन–प्रक्रियामा सहभागी गराए, र आगामी वर्षमा हुने निर्वाचनका लागि पुनः जनचेतना जगाए। “हाम्रो घरहरू नै अब संस्था हो,” एक सूचना–पत्रिकामा होइन, गाउँमा बसेर मानिसहरूले भन्न थाल्छन्। “हामी यहाँ बसेर गाउँ–देशको लोकतन्त्रलाई सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी निभाइरहेका छौं।” यस्ता कथा एउटा सन्देश दिन्छ – राजनीतिक इतिहास केवल महान नेता, ऐतिहासिक फुटनोट, वा पार्टीका ठूलो घोषणाहरूले लेखिँदैन। यसको प्राण त ती अनाम, पंक्ति–रहित तर जीवन्त पन्नाहरूमा लेखिएका नामहरूले हुन्छन्—जिन्हे हामी प्रायः छुटाउँछौं, तर जसले वास्तविक लोकतन्त्रलाई धरातलमा टिकाइराख्छन्। गाउँका यी कार्यकर्ताहरू आफ्नो घरलाई बैठक–स्थलं बनाउँदै, आफ्ना साथीहरूको परिवारलाई सहयोग दिएर, जीवन–खराब अवस्थामा पनि गाउँलाई एक साथ राख्दै, लोकतन्त्रको सफल अभ्यासलाई निरन्तर अगाडि बढाउँछन्। एक अन्य अनुभवी कार्यकर्ता, जो स्थानीय पुस्तकालय–गृहमा केही वर्षदेखि प्रशिक्षण–सत्र संचालन गर्ने काममा संलग्न छन्, यसरी बताउँछन्: “हाम्रो भूमिका केवल मतदाता–सम्पर्कमा सीमित छैन। जब समुदायमा असमझदारी, विवाद या दुःखद परिस्थिति आयो, हाम्रो समूहले आफ्ना घर–आँगन र गाउँलाई एक मंच बनाउँदै संवाद शुरु गर्छ। यसरी मात्र हाम्रो पार्टीभित्र लोकतन्त्र दीर्घकालीन عزत–रक्षा गर्न सक्षम हुन्छ।” समाचारले देखाउँछ कि कांग्रेस, माओवादी, एमाले, र अन्य थुप्रै पार्टीहरूमा पनि यस्तो “अनाम–लोकतन्त्र” को प्रभाव समान रूपमा देखिन्छ। सामाजिक–सांस्कृतिक-परिवेशमा सामाजिक समानता, परिवार–सम्भार, र गाउँ–समुदायसँगको नजिको सम्बन्धले लोकतन्त्रलाई केवल चुनावी नाराको रुपमा राख्दैन, बरु निरन्तर जीवन्त राख्छ। यही कारणले असंख्य अनामहरू, जुन नामहरूले इतिहासमा एकपल्ट उठ्नेछन्, आफ्नो जीवन–कार्यमा लामो समयसम्म एकता, अनुशासन, र समुदायको बलमा पार्टीलाई टिकाएको पाइन्छ। यसरी देखिन्छ कि पार्टीभित्र लोकतन्त्र, बहस–प्रतिस्पर्धा, र निर्णय–प्रकटनमा जुटेका मानिसहरूले नै यसको वास्तविक धड्कन बनाउँछन्। उनीहरूले आफ्नो घर, आफ्नो परिवार, अनि आफ्नो गाउँलाई राजनीतिक–सञ्चारको केन्द्र बनाउँदै, लोकतन्त्रको प्रयोगलाई एक सामान्य, मानिस–केन्द्रित, र दीर्घकालीन प्रक्रिया बनाएका छन्। आज भी, जब गाउँ–घटघटमा मानिसहरू जुन्ड–जहिदरमा मतदानको तयारी गर्दछन्, तब यी असंख्य अनाम कार्यकर्ताहरूको योगदान एकदम स्पष्ट हुन्छ—जो इतिहासका ठूला अक्षरहरूभन्दा पनि गहिरो, तर अचम्मका रुपमा अन्धकारमেও उज्यालो देखाउने नाम हुन्।