मौलिक भजनः कतै पुस्तान्तरण, कतै सङ्कटमा

पनौतीमा चतुर्मासलाई मौलिक भजन र पंरम्परागत बाजाको धुनले बचाइरहेको छ उफान काभ्रे: काभ्रेपालाञ्चोकको ऐतिहासिक सहर पनौतीका पुराना गल्लीमा साँझ ढल्दै गर्दा परम्परागत बाजाहरुको ध्वनि गुञ्जिने गर्छ। हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्मको चार महिना अर्थात् चतुर्मासमा यहाँका टोल–टोलमा धार्मिक र सांस्कृतिक मेला-जस्तो माहौल विस्तारै जन्मन्छ। पनौतिका चिनियाँनगरी होइन, गाउँका ती सँधै-उजागर्ने ढकाल-ढोका, ढुङ्गा-ढाँचा फेरि पनि उस्तै सरल मनका ध्वनिमय दिन काट्दैछन्। तर बीचमा रहेको एउटा गहिरो कथा पनि यहीं उझ्याउँछ—कतै पुस्तान्तरण, कतै सङ्कटमा परेको जीवन-यात्रा। परम्पराको धनीपन पनौतीका पुराना गल्लीहरूमाथि उभिएका देवस्थल, मन्दिरका गुहाबाट आउने घण्टा-घडियाकी ध्वनि, र दWAN–द WAN मोही भएका ड्रमहरुको तालले साँझ परेपछि गाउँभर रमझम चलाइदिन्छ। स्थानीय नागर समुदायका बूढा-झुण्टा, महिला-पुरुषहरु वेदिका पाठ, भगवतीकी आरती र भजनमा झुम्मिन्छन्। चतुर्मासमा भजन–कीर्तन, पवित्र पाठ, र भण्डार-घट्टीमा गरिएको दान–पुण्यले गाउँमा आपसी सँगठन र सहकार्यलाई बल पुर्याउँछ। हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधिनी एकादशी—चार महिनाको यो पवित्र समयमा पनौतीका टोल–टोलमा भजन गाउने समूह बिहानैदेखि तयार हुन्छन्। ‘ढिमे’, ‘मादल’ लगायत परम्परागत बाजाहरू गाउँका गल्ली–गल्लीमा गुन्जिन्छन्; युवा र बालबालिकाहरु पनि ताल सिक्न रुचाउँछन्, तर कहिले काँहि यही समयमा उनीहरू शहर उन्मुख हुने क्रमझै देखिन्छ। हाम्रो परम्परामा किन महत्त्वपूर्ण? स्थानीय इतिहासकारहरू बताउँछन्–पनौतीको चतुर्मास साँच्चिकै गाउँ–गाउँकै धर्म–रौनक हो। बस्तुभाउहरुको चहलपहल, मन्दिरमा हुने चढावा, अनि साँझको आरतीले मानिसहरुबीच एकता बनाउँछ। यस समयमा घरेलु आचार–व्यवहारमा पनि शुद्धिकरण, नगरिक शिक्षा–योग, र पारिवारिक संयममा जोड मिल्छ। भजनगानमा सुनिएका गीतहरू पुरानो कहानीहरु बताउँछन्—जीवन यथार्थसँग लड्ने हिम्मत, एकताको मूल्य, र आफन्तप्रतिको श्रद्धा। समस्या र चुनौती यद्यपि यो सांस्कृतिक रौनक सदा-जीवन्त रहने विश्वास भए पनि पनौतीमा हालैको पुस्तान्तरण र रोजगारीको खोजीले केही चुनौती सिर्जना गरेको छ। गाउँका वृद्ध-मान्छेहरूका अनुसार युवाहरु शिक्षासँगै रोजगारका क्रममा शहरतिर आकृष्ट भएका छन्; केही परिवार परम्परागत भजन–सङ्गीतकर्मीहरूको परिवारबाट पनि दूरी बनाउँदैछन्। एक मन्दिरा पुजारीले भनें, “चतुर्मास हाम्रो गाउँको आत्मा हो; तर पुस्तान्तरणले कहिलेकाहीं भजन–बाजा र पंरम्परालाई जोखिममा पार्दछ।” एक व्यवसायीले भने, “धेरै वर्षदेखि चतुर्मासमा आउने पर्यटक र स्थानीय मानिसहरूले तरकारी, फूल, चान्दोलगायत सामानहरू किनेर दिन्छन्; तर युवापुस्ताले शहरमा बसिरहेका छन् भने निरन्तर सहयोग घट्दै गएको पाउँछन्।” संरक्षण र भविष्यबारे उम्मीद यही अवस्थामा गाउँपालिकाको स्थानीय युवा समूह, मन्दिर समितिहरू, र केही स्थानीय गैर–सरकारी संस्थाहरूले परम्परालाई जोगाउन पहल थालेका छन्। नियमित भजन–कीर्तनका साथमा बालबालिका–युवाहरुका लागि तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, पुरातात्विक र सांस्कृतिक स्थलहरूको संरक्षण–रखरखाव गर्ने, र स्थानीय पर्यटनलाई पनि समावेश गर्ने योजनाहरू अघि बढाइएका छन्। साथै स्थानीय बस्तुभाउ विक्रेता र कलाकारहरूलाई चतुर्मासको समयमा समुदायिक कार्यक्रममा सहभागी गराउने प्रयास जारी छ, ताकि परम्पराको साथमा जीवनयापनका साधनहरू पनि सुरक्षित रहून्। नेपाली समाजमा गहनता भएको यो परम्परागत चतुर्मासले पनौतीका गल्लीहरूलाई एकपल्ट फेरि एकत्रित गरेको छ। आउने दिनमा पुर्नजागरणले युवालाई पनि आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानमा जोड्ने आशा रहेको स्थानीय समुदायको धारणा छ। मानिसहरू भन्छन्—जब गाउँमा धुन बज्छ, मान्छेहरू एकसाथ उभिन्छन्, र यो धुनले पुस्ता–पुस्तालाई जोड्ने एक वास्तविक साथी बनिरहन्छ। यस वर्ष पनौतीले चतुर्मासमा भने पनि परम्परा–पुख्ता संरक्षणका साथ, नयाँ पुस्तालाई संगालेर दुर्गम गल्लीहरूमा पनि भजन–बाजा फैलाउने उद्धेश्य साथ अघि बढ्न लागेको छ। भावी दिनमा यस मौलिक धुनलाई ऊर्जा दिँदै, गाउँलेहरू एकता, संस्कार र समृद्धिको यात्रामा अघि बढ्न आबद्ध छन्।